Thelonious Monk

Monk wychował się w nowojorskiej dzielnicy San Juan Hill, gdzie przeprowadziła się jego rodzina z Karoliny Północnej. W 1940 roku dołączył do zespołu rezydującego w legendarnym harlemskim klubie Minton's Playhouse, gdzie u boku perkusisty Kenny'ego Clarke'a, a wkrótce także Dizzy'ego Gillespiego, Charliego Parkera i innych, uczestniczył w jam sessions kształtujących zręby bebopu. W pierwszej połowie lat 40. współpracował z orkiestrą Lucky'ego Millindera, Colemanem Hawkinsem (pierwsze ważne nagrania — Ruby My Dear i Well You Needn't — w 1944 roku) oraz big bandem Dizzy'ego Gillespiego. W 1947 roku poślubił Nellie Smith i podpisał kontrakt z Blue Note, nagrywając sesje, które uznaje się za fundament jego twórczości.

Przełom lat 40. i 50. przyniósł poważne kłopoty: w 1951 roku Monk wziął na siebie odpowiedzialność za narkotyki należące do Buda Powella (któremu poświęcił utwór In Walked Bud), spędził dwa miesiące w więzieniu i na sześć lat utracił „kartę kabaretową" uprawniającą do gry w nowojorskich lokalach. Kartę odzyskał dzięki mecenasce, baronowej Niki de Koenigswarter. W 1957 roku powrócił triumfalnie do grania w klubie Five Spot z kwartetem, w którym na saksofonie grał John Coltrane. Lata 60. to okres stabilizacji i intensywnych tras zagranicznych z własnym kwartetem (m.in. z saksofonistą Charliem Rousem, basistą Johnem Ore i perkusistą Frankiem Dunlopem). W 1971 roku zagrał na Jazz Jamboree w Warszawie, a w 1971–1972 koncertował z supergrupą Giants of Jazz. Pod koniec lat 70. otrzymał wyróżnienie od prezydenta Jimmy'ego Cartera; ostatnie lata spędził w niemal całkowitym odosobnieniu.

Wkład Monka w jazz jest wielowymiarowy. Jako jeden z głównych architektów bebopu dał współczesnym muzykom nowe wizje harmoniczne i rewolucyjne frazowanie, sam jednak — jak pisał Andrzej Schmidt — był „obok i ponad bopem jednocześnie". Skomponował dziesiątki utworów, które weszły do żelaznego kanonu standardów jazzowych: 'Round Midnight, Epistrophy, Ruby My Dear, Well You Needn't, Straight, No Chaser, Misterioso, Off Minor, Blue Monk, Crepuscule with Nellie. Po przedwczesnej śmierci Charliego Parkera w 1955 roku to właśnie do muzyki Monka muzycy jazzowi zwrócili się w poszukiwaniu formy i dalszych wskazówek dla gatunku.

Styl pianistyczny Monka był w historii jazzu zjawiskiem bez precedensu. Wczesna pianistyka nawiązywała do bogatej techniki Arta Tatuma i Earla Hinesa, jednak z czasem Monk świadomie zrezygnował z konwencjonalnej wirtuozerii, by wypracować własne środki wyrazu. Charakteryzowały go: nieregularne, asymetryczne frazowanie; gęste, dysonansowe zbitki akordowe (z upodobaniem do małych non); eksponowanie skal całotonowych; strategiczne używanie ciszy i przestrzeni muzycznej (tzw. „pregnant silences" w ujęciu André Hodeira); oraz uderzanie pełnego akordu z natychmiastowym zwalnianiem wszystkich klawiszy poza jednym — zabieg opisywany jako „destylacja akordu". Gunther Schuller pisał w 1958 roku, że muzyka Monka przepchnęła jazz przez europejski system harmoniczny na skraj atonalności, dodając: „One searches in vain for the atmosphere and clichés of the bop era... and one finds only Monk — original, daring, blunt, occasionally crude, and witty." Arrigo Cappelletti zwrócił uwagę na inną fundamentalną cechę jego stylu: urywanie improwizacji w kluczowym punkcie i wznawianie jej mniej więcej w tym samym miejscu — rodzaj muzycznego „jąkania" (stutter), które Monk dzielił z Ornette'em Colemanem i Paulem Bleyem.

Jako kompozytor Monk wyróżniał się zdolnością do tworzenia melodii kanciastych i asymetrycznych, a jednocześnie klasycznie pięknych i doskonale skonstruowanych. Nick Finzer zwracał uwagę na technikę „rhythmic rhyming" — zacierania podziałów formalnych taktów przez silny, wewnętrznie spójny zmysł melodyczny. Jego blues nie przypominał ani bluesa Parkera, ani Gillespiego; dysonans był w nim ściśle zdyscyplinowany. Martin Williams podkreślał, że Monk — w przeciwieństwie do pianistów ozdabiających melodię bogatymi arpeggiami — podchodził do improwizacji tematycznie: redukował melodię, destylował ją i uwypuklał jej ukryte cechy, opuszczając jak najwięcej dźwięków.

Wpływ Monka na innych muzyków był ogromny, choć — paradoksalnie — bezpośrednich naśladowców miał niewielu. Andrzej Schmidt zaznaczał, że „nie znalazł naśladowców, jakkolwiek słuchano go z niezwykłą admiracją i uwagą". John Coltrane, który w 1957 roku spędził kilka miesięcy w jego kwartecie grając regularnie w Five Spot, mówił: „Praca z Monkiem pozwoliła mi zetknąć się z architektem najwyższej klasy. Uważam się za jego ucznia pod każdym względem — w odczuciu, teorii i technice." Monk nauczył Coltrane'a budowania rozszerzonej harmonii, co zaowocowało m.in. słynną płytą Thelonious Monk with John Coltrane z lipca 1957 roku. W Europie jego styl stał się wzorcem dla całej generacji awangardzistów: Misha Mengelberg nagrywał jego kompozycje już od 1955 roku, Alexander von Schlippenbach ujawniał wyraźne powinowactwo z Monkiem w technice pianistycznej, a kwintet Manfreda Schoofa wplatał „refleksje nad Monkiem" we własną oryginalną formę ekspresji. Jürgen Arndt wskazywał też na rolę Monka jako inspiracji łączącej improwizowany jazz z wczesnym ruchem Fluxus.

Monk był osobowością ekscentryczną i enigmatyczną. Znany z upodobania do niezwykłych czapek i kapeluszy, miał zwyczaj zrywania się zza fortepianu i tańczenia własnym charakterystycznym krokiem podczas solówek innych muzyków, a zarazem parodiował klasyczną technikę stride piano. Zmagał się ze schizofrenią; przez długie lata żył w biedzie i odosobnieniu. W 1964 roku jego portret znalazł się na okładce magazynu „Time" — był jednym z zaledwie czterech muzyków jazzowych uhonorowanych w ten sposób w XX wieku. W 1993 roku Narodowa Akademia Nagrań przyznała mu pośmiertnie nagrodę za całokształt twórczości. Monk nigdy nie godził się na kompromisy artystyczne: „They think differently harmonically... I make up my own chords and melodies" — mówił, dystansując się zarówno od konwencji bebopu, jak i od jakichkolwiek zewnętrznych oczekiwań.

Uwaga edytorska: źródło Martina Williamsa podaje datę urodzenia Monka jako „ok. 1920", co pozostaje w sprzeczności z datą 10 października 1917 r. podawaną przez Andrzeja Schmidta, Roberta L. Doerschuka i inne źródła; przyjęto datę 1917 jako powszechnie ustaloną.