John Coltrane

Coltrane wychował się w dobrze sytuowanej rodzinie; jego dziadek był słynnym kaznodzieją. W 1943 roku przeniósł się do Filadelfii, a podczas II wojny światowej służył w orkiestrze marynarki wojennej na Hawajach. Po wojnie zdobywał szlify w zespołach rhythm-and-bluesowych, a następnie współpracował z Dizzym Gillespiem (1949–1951), Earlem Bostikiem i Johnnym Hodgesem (1952–1954). W 1947 roku, będąc w trasie z Kingiem Kolaksem, spotkał osobiście Charliego Parkera — zdarzenie, które odmieniło jego podejście do gry i skłoniło go do porzucenia wibrato. Borykał się przez lata z uzależnieniami od alkoholu i heroiny; ostatecznie uwolnił się od nałogów w 1957 roku, w czym pomogła mu żona Naima.

Przełomem był rok 1955, gdy dołączył do kwintetu Milesa Davisa, nagrywając z nim albumy Cookin', Workin', Steamin' i Relaxin', a następnie Milestones (1958) oraz Kind of Blue (1959). W 1957 roku — po chwilowym zwolnieniu przez Davisa z powodu nałogu — współpracował z Theloniousem Monkiem w nowojorskim klubie Five Spot, co sam określał jako lekcję od „muzycznego architekta najwyższej klasy". Do Davisa wrócił w 1958 roku jako muzyk wolny od uzależnień. W 1960 roku opuścił kwintet i sformował własny kwartet z pianistą McCoyem Tynerem, perkusistą Elvinem Jonesem i kontrabasistą Jimmym Garrisonem (początkowo Reggiem Workmanem); skład ustabilizował się na przełomie 1961 roku i trwał do 1965 roku. Pod koniec życia Coltrane zapraszał do składu kolejnych muzyków — żonę Alice Coltrane, Pharoaha Sandersa i Rashieda Aliego — wchodząc głębiej w obszar awangardy.

Do kluczowych nagrań własnych należą: Blue Train (1957/1958) — album ukazujący pierwsze eksperymenty harmoniczne; Giant Steps (1959) — przełomowa płyta oparta na gęstych, nowatorskich progresach akordów; My Favourite Things (1960/1961) — powrót do estetyki modalnej i jednocześnie komercyjny sukces; A Love Supreme (1964) — głęboko duchowa suita nagrana 9 grudnia 1964 roku, uważana za szczytowe osiągnięcie kwartetu; Ascension (1965) — zanurzenie się w wolną improwizację. Jego twórczość przeprowadziła jazz od hard bopu, przez modal jazz, aż po free jazz, a każdy z tych etapów wyznaczył nowe możliwości dla następnych pokoleń muzyków.

Styl Coltrane'a ewoluował przez kilka wyraźnie odrębnych faz, przy czym każda z nich głęboko odcisnęła się na historii gatunku. W fazie hard-bopowej Coltrane wypracował technikę określaną jako sheets of sound — „tafle brzmienia": gęste, niemal nieprzerwane kaskady dźwięków oparte na nieparzyście dzielonym rytmie (kwintole, septymole), generujące wrażenie ciągłego, rwącego strumienia harmonii. Szczytowym osiągnięciem tego analitycznego podejścia stał się utwór tytułowy z albumu Giant Steps (1959), gdzie zastosował niezwykłe jak na owe czasy progresje akordów oparte na interwale tercji wielkiej — zjawisko nazwane przez muzykologów Coltrane changes. Kompozycje takie jak Moment's Notice i Lazy Bird z albumu Blue Train (1957/1958) stanowiły pierwsze szkice tych poszukiwań. Ton jego saksofonu z biegiem lat stawał się coraz ciemniejszy, większy i celowo bardziej szorstki, a improwizacje budował niemal bez momentów ciszy, przy skrajnie wysokich tempach.

W fazie modalnej, zainspirowany estetyką Milesa Davisa i Billa Evansa, Coltrane odszedł od gęstej akordyki na rzecz skal i nut pedałowych jako fundamentu improwizacji. Album My Favourite Things — będący jazzową reinterpretacją standardów popowych, w tym szwedzkiej melodii Dear Old Stockholm — przyniósł mu szeroki rozgłos i sukces komercyjny. Użycie saksofonu sopranowego (według niektórych źródeł zakupionego przez Davisa) otworzyło nowy wymiar brzmieniowy jego muzyki. Modalność, wspierana przez Elvina Jonesa stosującego polirytmię i swobodną grę z metrum, pozwalała kwartetowi budować kompozycje trwające nieraz ponad godzinę, które — według relacji Martina Williamsa — wprawiały słuchaczy jednocześnie w szał i w trans.

Duchowy wymiar muzyki Coltrane'a osiągnął apogeum w suicie A Love Supreme (1964). Będąca podziękowaniem Bogu za uwolnienie od nałogów, czteroczęściowa kompozycja łączyła modalny jazz z głębokim panteizmem i mistycyzmem; dla wielu stała się właściwie tekstem sakralnym. Nagranie Alabama z 1963 roku — zadedykowane czterem dziewczynkom zabitym w zamachu bombowym na kościół w Birmingham — Martin Williams opisywał jako kompozycję, która „zaczyna się jak uroczysta medytacja, przechodzi w modlitwę, nadzieję, afirmację, by zakończyć się znów modlitwą". Pod koniec życia otoczono go religijnym niemal kultem, porównując — jak odnotowuje Andrzej Schmidt — do Jezusa, Buddy i Mahometa.

Wpływ Coltrane'a na kolejne pokolenia muzyków był bezprecedensowy. Wayne Shorter pobierał u niego nauki już w połowie lat pięćdziesiątych. Jan Garbarek, Zbigniew Seifert i Michał Urbaniak przyznawali, że wczesne artystyczne poszukiwania prowadziły wprost przez muzykę Coltrane'a. John McLaughlin czerpał z coltrane'owskiego mistycyzmu budując syntezę flamenco i ragi. Dla europejskiej awangardy free-jazzowej album Ascension (1965) stał się punktem odniesienia niemal równorzędnym z dokonaniami Ornette'a Colemana. Muzykolodzy i współpracownicy — w tym Archie Shepp — wskazywali, że Coltrane świadomie przeciwstawiał ideom tonalnym elementy atonalne, a melodycznym — niemelodyczne, tworząc muzykę wyjątkowo rzadko poddającą się sezonowym trendom. Podobnie jak Albert Mangelsdorff w Europie, Coltrane przeszedł przez kolejne style własną, autonomiczną ścieżką, stając się — jak pisze Ekkehard Jost — father figure całego pokolenia awangardowych twórców.

Mniej znany epizod biograficzny to praca Coltrane'a w fabryce zup Campbella po przyjeździe do Filadelfii w 1943 roku — zanim muzyka stała się jego głównym zajęciem. Warto też odnotować, że późne nagrania z 1966 i 1967 roku, realizowane w poszerzonych składach z Sandersem i Alim, wzbudzały kontrowersje nawet wśród wiernych wcześniejszemu Coltrane'owi słuchaczy; Arrigo Cappelletti zauważał, że improwizacje z tego okresu mogły się wydawać „nadmierne" dla osób nienawykłych do jego muzyki. Spuścizną tych poszukiwań zajęła się po śmierci saksofonisty Alice Coltrane, kontynuując jego artystyczne wizje.