Sonny Rollins

Rollins wychowywał się w sercu Harlemu i od najmłodszych lat otaczał się muzykami jazzowymi — jeszcze przed ukończeniem 18. roku życia grał z Jackiem McLeanem i Kennym Drew. W szkole zaczął od saksofonu altowego, lecz ok. 1946–1947 przeszedł na tenorowy. W 1948–1949 roku nagrywał z Babsem Gonzalesem i J.J. Johnsonem, a wkrótce potem z Budem Powellem i Fatsem Navarro — były to pionierskie sesje zaliczane do wczesnej historii hard bopu. W 1951 roku wszedł w orbitę Milesa Davisa i Theloniousa Monka; w 1954 roku uczestniczył w słynnej sesji Bag's Groove, na której znalazły się jego autorskie kompozycje, w tym standard Oleo. W 1955 roku dołączył do kwintetu Clifforda Browna i Maxa Roacha, zastępując Harolda Landa. Tragiczna śmierć Browna w 1956 roku wstrząsnęła Rollinsem — napisał później: „Clifford głęboko wpłynął na moje osobiste życie. Ukazał mi, iż jest możliwe żyć godnie i czysto i być jednocześnie dobrym muzykiem jazzowym" (cyt. za Andrzejem Schmidtem, s. 407). Po śmierci Browna Rollins stanął na czele własnych formacji.

Lata 1956–1958 przyniosły serię przełomowych nagrań: Saxophone Colossus (1956) z St. Thomas i Blue 7, Tenor Madness (1956) — historyczne nagranie z Johnem Coltrane'em — Way Out West (1957) w trio bez fortepianu oraz Freedom Suite (1958). Rollins zasłynął z kilku dramatycznych przerw w karierze (ang. sabbaticals): pierwsza nastąpiła ok. 1954 roku, gdy zerwał z heroiną; kolejna, ok. 1959–1961, wiązała się z legendarnym ćwiczeniem na moście Williamsburg w Nowym Jorku, nocami, samotnie, z dala od sceny. Powrócił w 1962 roku albumem The Bridge, po czym wycofał się ponownie (1963–1965 i ok. 1968–1971, m.in. z wyjazdem do Indii). W późniejszych dekadach grał regularnie, eksperymentując ze stylistyką R&B i brzmieniami elektronicznymi.

Wśród kluczowych kompozycji jego autorstwa, które weszły do kanonu standardów jazzowych, znalazły się Oleo, Doxy i Airegin. Współpracował z gitarzystą Jimem Hallem (innowacyjny kwartet bez pianina po powrocie z mostu Williamsburg), a wcześniej — z Tommym Flanaganem, Herbie Hancockiem i Rayem Bryantem. Wywarł również istotny wpływ na muzyczną osobowość Freddiego Hubbarda, z którym krótko pracował w 1959 roku.

Rollins wykształcił styl, w którym ścierały się inspiracje rhythmandbluesowe, tradycja Colemana Hawkinsa (ciemna barwa, potężne brzmienie) i Lestera Younga, a zarazem bebopowy idiom Charliego Parkera, Buda Powella i Theloniousa Monka. Jego dojrzałe frazowanie opisywane jest jako „krótkie, poszarpane motywy, przetykane sporymi przerwami, jak również frazy staccato" (Schmidt, s. 408). Doerschuk charakteryzował je jako pęczniejącą barwę (ballooning timbre) i elastyczne frazowanie wyślizgujące się z tempa i do niego powracające, a solistyczne ekscesy przekraczające granice taktów (sprawling solos spilling across bar lines). Gitler notował zaś w The Smithsonian Collection of Classic Jazz, że brzmienie Rollinsa „ewoluowało w jeden z najbardziej osobistych stylów w jazzie, wykazując architektoniczne poczucie struktury i wyrafinowaną różnorodność rytmiczną". Do tych obserwacji dołączał się element polimetrii i stosowania staccato jako narzędzia dramaturgicznego.

Fundamentem stylistyki Rollinsa jest improwizacja motywiczna (tematyczna). Krytyk Gunther Schuller, analizując Blue 7 z Saxophone Colossus, dostrzegł w 1959 roku zdolność Rollinsa do rozbijania tematu melodycznego na drobne elementy ornamentu i pracy z każdym fragmentem z kompozytorską samoświadomością — zamiast standardowego ogrywania akordów. Martin Williams ujął to metaforycznie: Rollins, podobnie jak Monk, potrafił „wejść w głąb melodii, rozwinąć ją, zredukować do samej esencji — tkanki dźwięków — i odbudować ją na nowo z tego zarysu". Williams nazwał go wręcz „jednoosobowym zespołem" (one-man ensemble), wskazując na m.in. architektoniczny zestaw wariacji Blue 7 i improwizowane rondo w Blues for Philly Joe.

Szczególne miejsce w jego twórczości zajmuje St. Thomas — utwór łączący inspiracje calypso z repetycyjno-rytmiczną improwizacją, który spopularyzował rytmy karaibskie w głównym nurcie jazzu. Saxophone Colossus (1956) trafił w 2017 roku do Narodowego Rejestru Nagrań USA Biblioteki Kongresu. Z kolei Way Out West (1957) — nagrany w trio bez fortepianu, wyłącznie z basem i perkusją — ugruntował tzw. fakturę strolling jako pełnoprawne rozwiązanie formalnie i brzmieniowo samowystarczalne. Rollins potrafił też prowadzić rozbudowane solówki bez żadnego akompaniamentu.

W połowie lat 60. Rollins zbliżył się do free jazzu — m.in. pod wpływem Ornette'a Colemana — a album Our Man in Jazz (1962) bywa określany jako „próba awangardy". Po kolejnym powrocie z przerwy (ok. 1971) otworzył się na wpływy R&B i popu, co spotkało się z ambiwalentnym odbiorem krytyki. Późniejsza dyskografia przynosi jednak liczne nagrania utrzymane w idiomie straight-ahead. Rollins traktowany jest jak żywa ikona — zestawiany z Colemanem Hawkinsem, Lesterem Youngiem i Johnem Coltrane'em jako jeden z czterech największych saksofonistów tenorowych w historii jazzu. Na jego formację wpłynęli też Ben Webster i Dexter Gordon. Spośród muzyków, którzy doświadczyli bezpośredniej współpracy z Rollinsem, na plan pierwszy wysuwają się Jim Hall i Pat Metheny. Warta odnotowania jest współpraca z wytwórnią Riverside Records, trwająca przez wiele lat, a także z Prestige Records (gdzie nagrywał w połowie lat 50.) i Impulse! Records (Sonny Rollins on Impulse!, 1965). Przerwy Rollinsa — legendarne już za jego życia — interpretowano zarówno jako przejaw niezwykłej artystycznej surowości wobec samego siebie, jak i odpowiedź na osobiste traumy i uzależnienia, z którymi zmagał się w młodości.