Hard bop

Pod względem muzycznym hard bop charakteryzował się powrotem do głębokiej ekspresji w połączeniu z wysoką sprawnością techniczną, odziedziczoną po bebopie. Podstawą rytmiczną był swing — idiomatyczna dla jazzu klasycznego struktura rytmiczna z elementami hard-driving, czyli napędzającego, intensywnego swingu. Ważną cechą stylu była większa świadomość harmoniczna wykonawców, przejawiająca się m.in. w stosowaniu kadencji plagalnych i tzw. amen chords, które przywoływały brzmienie muzyki gospel. Muzycy odchodzili od popowego repertuaru Tin Pan Alley i skupiali się na własnych kompozycjach. Ron Miller wskazuje na świadome dążenie do wysokiego dramatyzmu poprzez skrajne kontrasty dynamiki, rytmu harmonicznego i stylistyki rytmicznej w obrębie jednej kompozycji — charakterystyczne były przejścia między swingiem, rytmami afro-latynoskimi i rytmem shuffle, a także szerokie użycie riffów, mocnych akcentów (kicks), breaków i tutti. Istotną innowacją było także powiększenie roli sekcji rytmicznej i perkusji.

Do kluczowych postaci stylu należą: Art Blakey — perkusista i charyzmatyczny lider The Jazz Messengers, powołanego w 1954 roku; Horace Silver — pianista, prekursor soul jazzu, wprowadzający bogactą akordykę i wyraźne inspiracje bluesem i gospelem; Clifford Brown — trębacz uznawany za najważniejszego przedstawiciela drugiej generacji bopu, ceniony za sprawność techniczną i piękne brzmienie; Sonny Rollins — wirtuoz saksofonu tenorowego, autor m.in. Oleo, Doxy i Tenor Madness, słynny z prowadzenia tria bez fortepianu. Wymieniani są też Miles Davis (kwintet z lat 1955–1969 jako wyznacznik kanonu klasycznego hard bopu), John Coltrane oraz Julian „Cannonball" Adderley. Wśród reprezentatywnych nagrań źródła wymieniają: Study in Brown (Clifford Brown), Walkin' (Miles Davis), Saxophone Colossus i Tenor Madness (Sonny Rollins), a także kompozycje Wayne'a Shortera On the Ginza i Horace'a Silvera Nineteen Bars.

Hard bop odróżnia się od cool jazzu odrzuceniem jego europejskości, zdystansowania i stłumionego emocjonalizmu. Od bebopu zaś — właśnie ową celową dramaturgią kontrastów i zakorzeniona w tradycji afroamerykańskiej ekspresją, choć oba style dzielą artystyczne ambicje i dystans wobec muzyki użytkowej. Rawlins i Bahha zauważają natomiast, że w pewnym sensie hard bop był bardziej skodyfikowany i przewidywalny rytmicznie niż bebop Charliego Parkera.

Hard bop wyrósł z kilku równoległych procesów. Pierwszym była wewnętrzna ewolucja bebopu — pierwsi hardboperzy wywodzili się z grona weteranów lub, jak ich nazywają źródła, „protestantów bebopu", którzy dążyli do poszerzenia jego ekspresywności. Młodsze pokolenie neo-boperów, związanych z Detroit i Filadelfią, a skupionych wokół Nowego Jorku, przejęło wirtuozerię bebopu i zderzyło ją z językiem muzyki kościelnej i bluesowej. Ron Miller podkreśla, że styl czerpał ze złożonej siatki wpływów: z tradycji big-bandowej (rozwinięta forma, dominujące brzmienie sekcji dętej, tła i tutti), ze spuścizny bebopowej (swingowa koncepcja rytmiczna, dominacja instrumentów dętych w front line) oraz z korzeni ludowych — afrykańskich (structure of statement and response, riffy bluesowe, skale pentatoniczne, agresywna rytmika afro-latynoska) i europejskich (harmonika diatoniczna i modalna).

Kontekst społeczno-kulturowy stylu jest nieodłączny od jego muzyki. Źródła wskazują, że hard bop kształtował się w atmosferze rosnącego afrocentryzmu i był bezpośrednio związany z ruchem praw obywatelskich Afroamerykanów (African-American Civil Rights Movement). Muzyka odzwierciedlała dążenie do odzyskania tożsamości kulturowej, stąd powrót do bluesa i spirituals jako fundamentów. Równolegle rosnąca rynkowa ekspansja rhythm'n'bluesa, gospelu i soulu wpływała na kształtowanie się pokrewnych odgałęzień stylu. Hard bop doprowadził do sytuacji, w której mainstream jazzu ponownie wszedł do szerokiej popkultury, nie rezygnując z artystycznych ambicji.

W obrębie nurtu wykształciły się bliskie mu odgałęzienia. Funky jazz czerpał z bluesa i gospel, opierał się na prostej formie i harmonice, pentatonikach i skali bluesowej, grany był zazwyczaj w metrum 4/4 w umiarkowanym tempie, a jego znakiem rozpoznawczym był prosty, wyrazisty groove i feeling. Soul jazz określany był jako mieszanka gospel i rhythm'n'bluesa — „zeświecczenie muzyki gospelowej" — ze szczególnym naciskiem na ekspresję, liryzm i ornamentalny śpiew. Horace Silver wymieniany jest jako prekursor obu tych nurtów; słynny dokument prezentuje też rodowód soulu jako wyrastającego bezpośrednio z negro spirituals i gospelu, który po II wojnie światowej wszedł w interakcję z jazzem. Warto odnotować, że źródła nie rozgraniczają ostro tych trzech nurtów — hard bop, soul jazz i funky jazz traktowane są raczej jako kontinuum niż osobne style.

Znaczenie hard bopu dla późniejszego jazzu było wieloaspektowe. The Jazz Messengers Arta Blakey'ego funkcjonowali jako swoisty „University of Blakey" — warsztat dla kolejnych pokoleń muzyków jazzowych. Ron Miller wskazuje na ewolucyjną rolę hard bopu w szerokim zastosowaniu modalności i kontrastów rytmu harmonicznego, co stanowiło pomost w kierunku jazzu modalnego. Wśród kompozytorów, których twórczość Miller uznaje za reprezentatywną dla stylu, wymienia Wayne'a Shortera i Horace'a Silvera — obu muzyków, którzy później istotnie wpłynęli na kierunki postbopowe i fusion. Pewne napięcie interpretacyjne istnieje między ujęciem Millera (akcentującym dramaturgię i ewolucję harmoniczną) a oceną Rawlinsa i Bahhy, którzy sugerują, że hard bop — mimo swej ekspresywności — reprezentował w stosunku do bebopu pewne uproszczenie i skodyfikowanie języka rytmicznego. Sam Blakey miał dystansować się od etykiety gatunkowej, mówiąc: „Jazz is going to sell itself; it doesn't need any names like 'hard bop'".