Cool jazz

Cechy muzyczne. Muzykę cool jazzu cechowały spokojniejsze, niekiedy wolniejsze tempa, choć nie wykluczało to stosowania zmiennych i skomplikowanych metrów — Dave Brubeck eksperymentował z taktami 5/4 i 7/4. Brzmienie zespołów było wyciszone i stonowane, co dawało lżejszą fakturę niż w bopie. Instrumenty dęte grały bez wibracji, tzw. „z powietrzem", perkusja eksploatowała miotełki i niskie rejestry, a całość dążyła do homogeniczności i wysubtelnienia barwy — często o ciemniejszym kolorycie. Istotną rolę odgrywała skomplikowana aranżacja będąca wynikiem świadomego, kompozytorskiego namysłu; poszukiwano nowej przestrzeni muzycznej na pograniczu impresjonizmu i sonoryzmu, sięgano po modalizmy oraz inspiracje europejską muzyką poważną. Ogólna estetyka opierała się na umiarkowaniu, przytłumieniu i niedomówieniu.

Kluczowi muzycy i albumy. Miles Davis prowadził nonet będący źródłem sesji Birth of the Cool (nagr. 1949/50, wyd. 1957). Gerry Mulligan — saksofonista barytonowy i aranżer — stworzył m.in. słynny kwartet bez fortepianu (1953) i był autorem kompozycji Walkin' Shoes. Chet Baker, nazywany „Prince of Cool", zasłynął czystym, miękkim brzmieniem trąbki i wokalu; jego nagranie My Funny Valentine pochodzi z 1952 roku. Dave Brubeck Quartet wydał przełomowy album Time Out (1959). Lennie Tristano, pianista i innowator, zarejestrował Intuition i Crosscurrents (1949); jego uczniowie Lee Konitz i Warne Marsh tworzyli kompozycje takie jak Subconscious-Lee i Marshmallow. Do szerszego kręgu stylu należeli również Gil Evans, Stan Getz i Jimmy Giuffre.

Odmienność od sąsiednich stylów. W zestawieniu z bopem cool jazz był właśnie jego „stylistyczną alternatywą (stylistyczną pluralizacją jazzu)" — wyciszenie brzmienia traktowano wprost jako odpowiedź na agresywność bebopu. Od strony społecznej w cool jazzie przeważali biali muzycy, co nadawało muzyce bardziej zintelektualizowany rys. Hard bop, który ukształtował się w pierwszej połowie lat 50., wyrastał z kolei z bezpośredniego sprzeciwu wobec estetyki cool: jego twórcy odrzucali wycofane emocje i nadmierne poleganie na europejskich wzorcach harmonicznych i aranżacyjnych — genezę hard bopu opisują źródła jako reakcję na „«europejskość», zdystansowanie i stłumiony emocjonalizm cool jazzu".

West Coast jazz. Nurt West Coast jazz utożsamiany jest z tzw. cool school rozwijającą się na zachodnim wybrzeżu USA, skupioną wokół takich klubów jak Hermosa Beach Lighthouse Café oraz wytwórni Pacific Records i Capitol. Stanowił on repopularyzację jazzu, wprowadzając go w obieg ambitnej muzyki popularnej poza klasyczne kluby taneczne; kładł nacisk na nowe techniki kompozytorskie, nowe brzmienia oraz idee postępu na styku jazzu i muzyki poważnej.

Geneza i prehistoria. Źródła wskazują, że pewne tendencje zapowiadające cool jazz pojawiły się już w latach dwudziestych XX wieku, w ramach białej szkoły chicagowskiej dixielandu: stopniowe „ochładzanie ekspresji" było — jak ujmuje jeden z dokumentów — „prapoczątkiem jazzowego stylu cool". Bezpośrednim zarzewiem gatunku stało się środowisko skupione wokół sesji nagraniowych Milesa Davisa z przełomu lat 1949/50 w Nowym Jorku; Bill Dobbins wskazuje, że Birth of the Cool oraz „szkoła Tristano" były przykładami grup muzyków regularnie spotykających się w celu wspólnej pracy nad nowymi koncepcjami i repertuarem. Poszukiwanie — jak opisują źródła — „równowagi między strukturą a ekspresją" oraz napięcia między improwizacją a racjonalnym, kompozytorskim namysłem stanowiło rdzeń estetyki tych sesji.

Szkoła Tristano. Lennie Tristano — określany przez Dariusza Terefenkę jako „jeden z największych innowatorów jazzowych, twórca »nieoficjalnej« szkoły jazzowej" — wypracował odrębny odłam cool jazzu. Jego styl cechowały skomplikowane relacje metryczno-rytmiczne, sinusoidalny kontur melodyczny, granie „outside" oraz interpolacje melodyczne; tworzono kontrafakty na bazie standardów, które brzmiały niczym „zapisane improwizacje". Uczniowie szkoły — Lee Konitz, Warne Marsh i Billy Bauer — rozwinęli te idee we własnych kompozycjach. Tristano sięgał ponadto ku atonalności, co wyróżniało go na tle całego nurtu cool.

Kontekst społeczno-kulturowy. W źródłach zaznaczono, że w cool jazzie przeważali biali muzycy, w odróżnieniu od afroamerykańskiego bebopu, co przyczyniło się do postrzegania tego stylu jako bardziej zintelektualizowanego. West Coast jazz działał jako siła wchodząca do mainstreamu ambitnej muzyki popularnej — wykraczał poza przestrzeń tradycyjnych klubów tanecznych, docierając do nowych, niekoniecznie czarnoamerykańskich środowisk słuchaczy. Cool jazz bywał postrzegany jako muzyka „intelektualna, wręcz pozbawiona emocji", co stało się jednym z powodów, dla których twórcy hard bopu odcinali się od niego ideowo, chcąc przywrócić ekspresję emocjonalną i korzenie afroamerykańskie.

Ewolucja i Trzeci Nurt. Jednym z istotnych zjawisk towarzyszących cool jazzowi była idea tzw. Trzeciego Nurtu (Third Stream) — próby syntezy jazzu z europejską muzyką poważną, wymienianej w źródłach obok cool jazzu i hard bopu jako odrębna epoka jazzu klasycznego. Tendencje impresjonistyczno-sonorystyczne i modalizmy, którymi operował cool jazz, stanowiły pomost między bebopem a późniejszymi eksperymentami modalnymi i awangardowymi. Terefenko umieszcza Milesa Davisa, Dave'a Brubecka i Lennie'ego Tristano w erze post bop jako twórców stosujących dominanty wtrącone, zapożyczenia modalne i inne środki harmoniczne w obrębie progresji II-V-I — co wskazuje, że cool jazz nie był stylem zamkniętym, lecz przyczynkiem do dalszej ewolucji języka harmonicznego.

Wpływ na późniejsze style i kontrowersje. Hard bop ukształtował się jako bezpośrednia odpowiedź na cool; sam Miles Davis, współtwórca Birth of the Cool, w późniejszej fazie kariery — według źródeł — „nie uległ europeizacji, jaką niósł ze sobą m.in. cool jazz", co świadczy o wewnętrznie złożonym stosunku czołowych artystów do własnego wcześniejszego dorobku. Estetyka cool jazzu odcisnęła trwały ślad na brzmieniu i metodzie aranżacyjnej późniejszych szkół, a West Coast jazz, jako jego odmiana regionalna, trwale wzbogacił katalog wytwórni takich jak Capitol i Pacific Records, tworząc infrastrukturę dla ambitnej, ale szeroko dostępnej muzyki jazzowej lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych.