Synkopa to przesunięcie akcentu z mocnej części taktu na słabą — wbrew regularnej metryce. W metrum 4/4 oznacza to przeniesienie naturalnych akcentów z „1” i „3” na „2” i „4” lub na miejsca pomiędzy miarami. Powstaje napięcie między tym, czego ucho się spodziewa, a tym, co słyszy — i to napięcie napędza muzykę.
Terefenko nazywa ten metryczny konflikt wprost „fundamentem rytmiki jazzowej”. Synkopa towarzyszy jazzowi od jego korzeni: ragtime (od ang. ragged time — „poszarpany, synkopowany rytm”) zbudowany jest na silnie synkopowanej linii prawej ręki nałożonej na równy akompaniament lewej. Klasycznym przykładem jest rytm Charleston: ćwierćnuta na „1” i ósemka wyprzedzająca na „2 i”.
Definicja klasyczna a jazzowa. W ujęciu klasycznym (Wesołowski) synkopa to przedłużenie wartości rytmicznej leżącej na słabej części taktu o wartość z części następnej, co tworzy „akcent rytmiczny” przesuwający punkt oparcia. W jazzie akcent kładzie się na sam efekt metrycznego konfliktu — akcenty na „2” i „4” jako stała cecha idiomu.
Notacja (Wesołowski). Synkopę zapisuje się trojako:
- przez połączenie dwóch nut łukiem (tied notes) — wewnątrz taktu lub przez kreskę taktową,
- w postaci uproszczonej — wartość na słabej części „pochłaniająca” następną (displacement),
- przez przedłużenie kropką.
Olszewski dodaje praktyczną zasadę aranżacyjną: w muzyce „pełnej synkop” stosuje się optyczny podział taktu 4/4 na pół, by synkopy w środku taktu były czytelne na pierwszy rzut oka.
Typy w jazzie. Terefenko wymienia jako rezultat niezgodności rytmiczno-metrycznych: figury synkopowane, hemiolę oraz przesunięcia rytmiczne (rhythmic displacement). Jazzology używa pojęcia „lekkich synkop” (light syncopations) dla opisania charakteru bossa novy.
Związek z antycypacją. Terefenko ściśle wiąże synkopę z antycypacją: dźwięk zagrany z wyprzedzeniem swojej metrycznej miary „nadaje melodyce charakteru synkopowanego i swingowego, kreuje ekscytację rytmiczną oraz linearnie wygładza progresje harmoniczne”. Olszewski operuje wręcz pojęciem „synkopy z wyprzedzeniem” (np. szesnastkowym) dla opisania pulsacji napędzającej utwór.
Rodowód historyczny. Synkopa przenika całą prehistorię jazzu: spirituals cechowało „synkopowanie, płynność rytmu, taneczność”; XIX-wieczne banjo-jigs były „swingujące, synkopujące, obfitujące w triole”; cakewalk (metrum 2/4, żywe tempo, „synkopowany rytm”) — wchłonięty przez ragtime — stał się jednym z bezpośrednich źródeł jazzu. Buddy Bolden bywa określany „pionierem synkopowania marszów”. Jazzology precyzuje terminologię: „ragging” oznaczało pierwotnie proces dodawania synkopacji do melodii, analogicznie do „jazzing” jako dodawania ozdobników i wariacji rytmicznej.
Synkopa a swing. Mimo wszechobecnej synkopy ragtime gra się ściśle, dlatego — jak podkreśla Jazzology — „the eighth notes do not swing”. Synkopa i swing to więc dwa odrębne zjawiska: pierwsze dotyczy rozmieszczenia akcentów, drugie — nierównego podziału ósemek.
W bebopie. Materiały historyczne wskazują na „kunsztowność rytmiczną” bebopu — „niesymetryczne frazowanie poszczególnych instrumentów, także w sekcji rytmicznej, skomplikowane synkopacje” — oraz na „podkreślanie i akcentowanie drugiej i czwartej ćwierci w takcie” przez perkusję. Terefenko wskazuje synkopowane tematy Parkera („Moose the Mooche”, takty 17–24; „Confirmation” — temat „nasączony figurami synkopowanymi”, eksponujący upbeaty).
Korzenie dawne. Warto odnotować odrębne, klasyczne znaczenie terminu: w kontrapunkcie (Chomiński) „synkopacja” to opóźnienie służące ścisłemu łączeniu akordów i tworzeniu dysonansów na mocnych częściach taktu — znaczenie historycznie wcześniejsze i pojęciowo różne od synkopy jazzowej.
Do odsłuchania
Źródła
- Teoria jazzu i aranżacji (Terefenko, s. 64, 164, 251, 265) — synkopa jako fundament rytmiki jazzowej, figury synkopowane/hemiola/displacement, rytm Charleston, związek z antycypacją, przykłady Parkera.
- Teoria jazzu i aranżacji (Olszewski, s. 58, 131) — optyczny podział taktu, „synkopa z wyprzedzeniem szesnastkowym”.
- Zasady Muzyki (Wesołowski, s. 59–65) — klasyczna definicja, trzy sposoby notacji, zjawiska synkopopodobne (hoquetus).
- English jazz sources — Jazzology (Rawlins, Bahha, s. 30, 178, 198) — „ragging”, synkopa w ragtime, „light syncopations” w bossa novie, offbeaty w skalach bebopowych.
- Historia jazzu — synkopa w spirituals, banjo-jigs, cakewalku, u Buddy'ego Boldena oraz w bebopie.