Ornette Coleman

Ornette Coleman wychował się w Fort Worth w Teksasie, gdzie jako czternastolatek zaczął grać na saksofonie altowym w teksańskich zespołach rhythm-and-bluesowych. Wczesną inspiracją był dla niego Charlie Parker. Podczas jednej z tras — z Pee Wee Craytonem — w 1950 roku trafił do Los Angeles, gdzie utrzymywał się jako operator windy w domu towarowym, równocześnie samodzielnie studiując podręczniki harmonii i teorii muzyki. Miał początkowo poważne trudności ze znalezieniem muzyków gotowych z nim grać; przełom przyniosło odkrycie go przez Reda Mitchella i Percy'ego Heatha. W 1959 roku uczestniczył — wraz z trębaczem Donem Cherrym — w letnich kursach Lenox School of Jazz, po czym nagrał materiał dla wytwórni Atlantic i zadebiutował w nowojorskim Five Spot Café z kwartetem w składzie: Don Cherry, Charlie Haden, Billy Higgins. Rezydentura ta przyniosła mu ogólnokrajowy rozgłos.

Kluczowe nagrania z tego okresu to: The Shape of Jazz to Come (1959, Atlantic) — zawierający Lonely Woman, Congeniality i Peace — oraz rewolucyjna płyta Free Jazz (grudzień 1960), na której ośmiu muzyków improwizowało wspólnie w formacie podwójnego kwartetu, bez z góry ustalonego tempa, taktowania i funkcji harmonicznych. W 1962 roku Coleman niespodziewanie zawiesił karierę sceniczną na ponad trzy lata, żądając honorariów porównywalnych z ówczesnymi gwiazdami jazzu; ten czas przeznaczył na samodzielną naukę gry na skrzypcach i trąbce. Powrócił w 1965 roku z trio złożonym z basistą Davidem Izenzonem i perkusistą Charlesem Moffettem. W połowie lat 70. sformował grupę Prime Time, sięgając po instrumenty elektryczne, a w 1972 roku wykonał rozbudowane dzieło symfoniczne Skies of America z orkiestrą w Nowym Jorku.

Wkład Colemana w jazz jest wielowymiarowy: jako pierwszy na wielką skalę wprowadził kolektywną improwizację bez ustalonej struktury harmonicznej i metrycznej, jego album Free Jazz stał się wzorcem ideowym dla całego pokolenia muzyków awangardy, a sformułowana przez niego harmolodyka (zakładająca, że improwizowane melodie nie muszą opierać się na konwencjonalnych progresjach akordów) wyznaczyła nowy kierunek myślenia o muzyce jazzowej. Byli sidemenow z jego wczesnych grup — Don Cherry, Dewey Redman, Charlie Haden, Ed Blackwell — zawiązali w 1976 roku kwartet Old and New Dreams, by kontynuować i honorować jego estetykę.

Styl Colemana cechował się pozornym chaosem harmonicznym, który w istocie organizował się wokół toniki i subdominanty, a nie klasycznych progresji funkcyjnych. Martin Williams zwracał uwagę na jego charakterystyczne użycie mikrotonów — całe frazy bywały intencjonalnie grane ostro lub miękko (powyżej lub poniżej temperatury równomiernie temperowanej), dla osiągnięcia efektu emocjonalnego lub interpretacyjnego. Ira Gitler podkreślał, że Coleman ewoluował ku teorii, w której improwizowane melodie w ogóle nie opierają się na konwencjonalnych schematach akordów. Arrigo Cappelletti identyfikował z kolei charakterystyczną, wspólną cechę stylistyczną Colemana, Theloniousa Monka i Paula Bleya: nagłe urywanie muzyki w kluczowym momencie i wznawianie jej niemal z tego samego punktu — efekt podobny do jąkania, wynikający z niekonwencjonalnego rozumienia frazy. Mimo ogromnej swobody harmonicznej i rytmicznej Coleman był, jak podkreśla Williams, zdyscyplinowanym improwizatorem, umiejętnie rozwijającym i kondensującym kilka kluczowych motywów przez całe solo — w jego grze słyszalne są echa bluesowego śpiewu, tradycji tanecznych Południa (ang. hoedown) oraz esencji Charliego Parkera. Z biegiem czasu jego brzmienie na saksofonie altowym stawało się cieplejsze i szersze, porównywane niekiedy do tonu Benny'ego Cartera.

Harmolodyka (ang. harmolodics), skodyfikowana formalnie przez Colemana w połowie lat 70., wywodzi swą nazwę od słów harmony, movement i melody. Jej rdzeniem jest założenie o pełnym równouprawnieniu wszystkich tonacji oraz wszystkich muzyków w zespole — radykalne odrzucenie dychotomii pierwszego planu (solo) i tła (background). Giorgio Gaslini, który osobiście zaprzyjaźnił się z Colemanem, podkreślał, że harmolodyczna struktura była nierozerwalnie związana z osobowością artystyczną twórcy i z naturą monofonicznego instrumentu — saksofonu; otwierała drogę do tworzenia zarówno monofonicznych, jak i polifonicznych kombinacji w swobodnej improwizacji. Coleman celowo unikał pianistów w swoich składach, ponieważ narzucali oni harmoniczne ramy; wyjątkiem był Paul Bley, który potrafił grać z minimalnymi ograniczeniami akordowymi, co dokumentują sesje Live at the Hillcrest i Something Else!

Wpływ Colemana na awangardę jazzową był rozległy i wykroczył daleko poza środowisko jazzowe. Ekkehard Jost wskazuje, że muzyczna rewolucja jego grup uderzyła z opóźnieniem w europejskich twórców modern jazzu, skłaniając ich — wraz z oddziaływaniem Cecila Taylora — do porzucenia dogmatycznych schematów na rzecz swobodnego dźwięku i do ukształtowania specyficznie europejskiego free jazzu. Jürgen Arndt przywołuje zeznanie Jacka Bruce'a, który wprost twierdził, że fascynacja kwartetem Colemana bez pianisty — i wynikająca z niej kontrapunktyczna spontaniczność — ukształtowała sposób grania zespołu Cream, a następnie jego solowe działania. John Zorn poświęcił Colemanowi album Spy Vs. Spy (imponującą interpretację 17 jego kompozycji) oraz powołał projekt Masada, będący syntezą muzyki Colemana z tradycyjną muzyką żydowską. John Coltrane bezpośrednio przyznawał, że Coleman zachęcił go do przejścia na tory muzyki całkowicie swobodnej; wpływ ten odczuwali także Sonny Rollins, Albert Ayler i Don Cherry. Pat Metheny nagrał z Colemanem w 1985 roku album Song X, jeden z najbardziej niekonwencjonalnych projektów w obu dyskografiach.

Postać Colemana głęboko spolaryzowała środowisko jazzowe: jak pisał Andrzej Schmidt, „dla jednych był geniuszem, dla innych oszustem". Kontrowersje budziła nie tylko jego estetyka, ale i zachowania negocjacyjne — żądanie honorariów na poziomie Dave'a Brubecka skończyło się trzyletnim wymuszoną przerwą od sceny. Warto odnotować sprzeczność między źródłami dotyczącą datowania rewolucji free jazzowej: Rodowicz lokuje jej początek „w połowie lat 50.", podczas gdy Schmidt, Davis i Williams zgodnie wskazują rok 1959 jako przełomowy. Encyklopedia radziecka (tom M–Z) przypomina ponadto, że pianista Lennie Tristano dokonał pierwszych nagrań rozwijających idee bliskie free jazzowi niemal dekadę wcześniej — co nie zmienia jednak faktu, że Coleman był tym, który te idee spopularyzował i nadał im postać ruchu. W 2007 roku Coleman otrzymał nagrodę Pulitzera oraz Grammy za całokształt twórczości — jedno z niewielu takich wyróżnień dla muzyka jazzowego.