Keith Jarrett

Jarrett dorastał w Allentown w rodzinie jugosłowiańskich emigrantów i już w wieku siedmiu lat był w stanie zagrać dwugodzinny recital. Na początku lat sześćdziesiątych przeniósł się do Bostonu, by studiować w Berklee School of Music, jednak studiów nie ukończył i kilka lat później osiadł w Nowym Jorku. Muzyczne terminowanie odbył w Jazz Messengers Arta Blakeya oraz u boku Rahsaana Rolanda Kirka. Szeroką rozpoznawalność przyniosła mu jednak współpraca z saksofonistą Charlesem Lloydem — kwartet Lloyda odwiedził m.in. Polskę podczas Jazz Jamboree 1967. Popularność zdobyta u boku Lloyda otworzyła mu drzwi do zespołu Milesa Davisa, w którym Jarrett grał w latach 1970–1971 na pianinie elektrycznym — instrumencie, którego, jak wielokrotnie podkreślał, miał już nigdy więcej nie dotknąć po odejściu z grupy Davisa. Równolegle prowadził własne formacje: od 1968–1969 roku w trio z Charliem Hadenem i Paulem Motianem (do którego w 1972 roku dołączył Dewey Redman), a od przełomu lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych — w stałym trio z basistą Garym Peacockiem i perkusistą Jackiem DeJohnette, grającym przede wszystkim standardy jazzowe.

Najważniejszą z punktu widzenia historii płytą pozostaje The Köln Concert (1975, ECM), będący zapisem całkowicie improwizowanego solowego recitalu. Do kluczowych nagrań należą ponadto: The Survivors' Suite (1976, z Hadenem i Motianem), Personal Mountains (1979, z Janem Garbarkiem, Palle Danielssonem i Jonem Christensenem), Standards Live (1985, z Peacockiem i DeJohnette'em), Still Live (1986, z tym samym trio) oraz The Melody at Night, With You (1999), nagrana po powrocie z wieloletniej przerwy spowodowanej poważną chorobą.

Jarrett wpisał się w historię jazzu jako muzyk, który w epoce narodzin jazz-rocka świadomie opierał się elektryfikacji, a swoje improwizowane koncerty solowe uczynił odrębną, rozpoznawalną formą wypowiedzi artystycznej. Jego trio z Peacockiem i DeJohnette'em stało się wzorcowym modelem dla kolejnej fali pianistów jazzowych, przede wszystkim dzięki innowacyjnemu rozwijaniu melodii i wyjątkowemu budowaniu wstępów (introdukcji) do utworów. Uczestniczył też w tak zwanej „melodycznej rewolucji" wytwórni ECM — nurcie, w którym Manfred Eicher skupił artystów na nowo eksponujących melodię w improwizacji.

Styl Jarretta wyrósł ze skrzyżowania kilku tradycji. Za główną inspirację harmoniczną służył mu Bill Evans, którego język akordów budowanych bez dźwięku podstawowego otworzył nowe możliwości przed całym pokoleniem pianistów (obok Jarretta wymieniany w tym kontekście są Herbie Hancock i Chick Corea). Jarrett swobodnie czerpał też z tradycji klasycznej — od Schumanna i Ravela po preludia Szostakowicza, które sam nagrał — oraz z muzyki modalnej i rhythm and bluesa. Andrzej Schmidt w Historii jazzu charakteryzuje jego styl jako „intymny" i „czarujący subtelnościami dynamiki", lecz jednocześnie bezlitośnie krytykuje skrajny egocentryzm pianisty, pisząc że Jarrett „grał zawsze hymn samouwielbienia" oraz że solowe improwizacje bywały „przegadane, retoryczne, staromodne, nierzadko uciekające się do klisz". Ocena ta pozostaje w wyraźnej sprzeczności z powszechnym kanonem krytyki anglosaskiej, która plasuje Jarretta wśród największych indywidualności w dziejach instrumentu.

Charakterystyczną cechą jego scenicznej obecności jest intensywna fizyczność: podczas gry Jarrett wydaje charakterystyczne dźwięki — pojękuje, sapie, śpiewa. Sam wyjaśniał to w przedmowie do 88: The Giants of Jazz Piano (2001): fortepian z natury jest instrumentem mechanicznym, a „skrzeczenie" to efekt walki, by wydobyć z niego śpiewny, żywy dźwięk. Równie osobiste jest jego rozumienie improwizacji — opisywał ją jako laboratoryjny eksperyment: „Jestem tam chemikiem, który stara się utrzymać zlewkę w bezruchu i dolewa kolejny składnik". Luca Cerchiari, pisząc o triu z Peacockiem i DeJohnette'em, zwraca uwagę na „zawsze unoszący się" charakter tej muzyki i na śpiewność linii melodycznych Jarretta, które stały się bezpośrednim punktem odniesienia dla Michela Petruccianiego. Z kolei Robert Doerschuk wskazuje Brada Mehldaua jako „duchowego potomka" Jarretta, a wśród dalszych nazwisk, na które wywarł wpływ, wymienia Eliane Elias i Freda Herscha. Doerschuk rekonstruuje też artystyczną genealogię pianisty, wskazując na Paula Bleya jako duchowego poprzednika Jarretta w tradycji swobodnej improwizacji solowej.

Ewolucja artystyczna Jarretta przeszła przez wyraźne fazy: od formacji z sidemenami Ornette'a Colemana na początku lat siedemdziesiątych, przez apogeum solowych recitali improwizowanych w połowie tej dekady, aż po zdyscyplinowane, ale twórcze traktowanie standardów jazzowych w trio. Pod koniec lat dziewięćdziesiątych wycofał się z życia publicznego z powodu poważnej, wyniszczającej choroby; powrócił około 1999 roku, nagrywając skromną, intymną płytę The Melody at Night, With You. Warto odnotować pewną sprzeczność w źródłach: dr Piotr Rodowicz w JAZZ – Historia (2024) przypisuje Jarretta do nurtu „Bebop revival" lat dziewięćdziesiątych, łącząc go z Wyntonem Marsalisem — co jest ujęciem znacznie uproszczonym i nieprzystawalnym do złożoności jego twórczości. Jarrett nagrywał dla ECM przez ponad cztery dekady, kształtując razem z Manfredem Eicherem charakterystyczne, przestrzenne brzmienie wytwórni, które stało się jednym z definicyjnych dźwięków europejskiego jazzu. Obok solistyki wykonywał też repertuar na instrumentach historycznych (klawesyn, klawikord), dokumentując swoje zainteresowanie dawną muzyką europejską.