Spirituals

Cechy muzyczne i forma

Spirituals charakteryzowały się synkopowaniem, płynnością rytmu i tanecznością, którym towarzyszyła spontaniczna emocjonalność i ekspresja ruchowa. Dominowała diatoniczność, a chromatyka pojawiała się głównie jako ornamentacja. Kluczową techniką wykonawczą była tradycja call-and-response — zawołania lidera i odpowiedzi chóru — oraz lining out, czyli nauka pieśni przez powtarzanie. Struktury formalne ewoluowały od jednogłosowości do rozbudowanych opracowań chóralnych i zespołowych.

Kontekst wykonawczy i kluczowe pieśni

Spirituals śpiewano przede wszystkim podczas wielodniowych plenerowych zgromadzeń religijnych (Revival Camp Meetings), na które biali plantatorzy zabierali swoich czarnoskórych niewolników; religia dawała tym ostatnim poczucie wspólnoty i nadziei. Pieśni te towarzyszyły też pracy na plantacjach i w więzieniach, pełniły funkcję kołysanek, a w tradycji nowoorleańskiej stanowiły integralną część jazz funerals — procesja na cmentarz odbywała się przy rzewnych marszach, hymnach i spirituals, w tym przy „Amazing Grace". Do kanonu repertuarowego należą ponadto „Roll, Jordan, Roll", „The Gospel Train" oraz „Nearer My God to Thee".

Miejsce w panoramie muzyki afroamerykańskiej

Spirituals uznawane są za główny historyczny korzeń XX-wiecznej muzyki gospelowej oraz za bezpośrednich wokalnych przodków bluesa — obok work songs i field hollers. Schematy genealogiczne muzyki wskazują na trójdzielną linię: ze sfery duchowości (negro spirituals) wyrosły gospel i soul, natomiast ze skrzyżowania sfery modlitwy i sfery pracy narodził się świecki blues jako osobista skarga. Z kolei w muzyce ragtime'u nawiązania do spirituals i techniki call-and-response pojawiały się choćby w twórczości pianisty Artiego Matthewsa.

Geneza i wpływy

Kształtowanie się spirituals — określane w literaturze przedmiotu jako „Okres spotkania kultur" — przypada na epokę niewolnictwa (XV–XIX w.), ze szczególnym uwzględnieniem przebudzeniowych nurtów religijnych z lat 1730–1900. Wielkie Przebudzenia (Great Awakenings) stworzyły przestrzeń, w której afrykańskie tradycje muzyczne (wielogłosowość, rytmika, kolektywna improwizacja, cielesna ekspresja) zetknęły się z protestancką hymnografią i biblijną narracją. Z tego zderzenia wyłoniła się forma na wskroś synkretyczna: teksty czerpały z Biblii, nadając im często podwójne znaczenie (niekiedy interpretowane jako zakamuflowane komunikaty o ucieczce), zaś muzyka zachowywała silny puls rytmiczny i bezpośredniość emocjonalną wywodzącą się z afrykańskich korzeni.

Kontekst społeczno-kulturowy

Spirituals były pierwszą afroamerykańską formą muzyczną wyrażającą zbiorową podmiotowość kulturową i duchową ludzi pozbawionych wolności. Mieszanie tematyki świeckiej i religijnej — obecne zarówno na plantacjach, jak i w więzieniach — ujawniało przenikanie się obu sfer w codziennym życiu zniewolonych. Pieśni te pełniły wielorakie funkcje społeczne: konsolidowały wspólnotę, pozwalały przetrwać traumę, wyrażały eschatologiczną nadzieję i — według niektórych interpretacji — przekazywały zaszyfrowane informacje praktyczne. Fakt, że biali plantatorzy aktywnie uczestniczyli w przywożeniu niewolników na Camp Meetings, oznaczał zarazem, że przyjęcie chrześcijaństwa przez zniewolonych Afroamerykanów było procesem złożonym i niejednoznacznym: religia mogła być zarówno narzędziem kontroli, jak i przestrzenią oporu.

Ewolucja i wpływ na późniejsze style

Przejście od tradycji ustnej do zapisu dokonało się symbolicznie w 1867 roku wraz z publikacją Slave Songs of the United States — pierwszego drukowanego zbioru afroamerykańskiej muzyki ludowej. W XIX-wiecznym Nowym Orleanie spirituals weszły w obieg kultury miejskiej jako element jazz funerals, stając się jednym z ogniw łączących tradycję religijną z rodzącym się jazzem. W połowie XX wieku muzycy hard bopowi świadomie odwoływali się do spirituals jako do symbolu afrocentryzmu i powrotu do korzeni po erze cool jazzu; „powrót do ekspresji — powrót do korzeni (blues, spirituals)" stał się jednym z haseł programowych tego ruchu. Legendarny koncert From Spirituals to Swing zorganizowany przez Johna Hammonda w nowojorskiej Carnegie Hall — w którym uczestniczył m.in. Big Bill Broonzy — wpisał spirituals w szerszą narrację o genealogii muzyki afroamerykańskiej jako żywego dziedzictwa, a nie wyłącznie historycznego artefaktu. Pionier gospel bluesa, Blind Willie Johnson, tworzył „bluesowe interpretacje" dawnych afroamerykańskich pieśni religijnych, pokazując, jak płynna jest granica między sacrum a profanum w tej tradycji.

Recepcja i rezonans poza kręgiem afroamerykańskim

Oddziaływanie spirituals wykraczało poza muzykę afroamerykańską i amerykańską. W Afryce Południowej miejskie chóry w dzielnicach robotniczych (urban townships) włączyły „North American spirituals" do swojego repertuaru obok hymnów, muzyki chóralnej czarnych kompozytorów południowoafrykańskich i świeckich pieśni anglosaskich — świadczy o tym wzmianka w haśle Zimbabwe w The New Grove Dictionary of Music and Musicians. W Europie spirituals stały się inspiracją dla kompozytorów poważnych: kompozytor Heinz Werner Zimmermann, zainspirowany studiami nad amerykańskimi spirituals, stworzył nowy rodzaj muzyki chóralnej, w której proza biblijna śpiewana jest sylabicznie, partie wokalne oparte są na rytmice mowy (speech rhythms), a akompaniament prowadzi szarpany kontrabas; w jego dziele The Bible of Spirituals tradycyjne formy wypełnione są nową treścią przez połączenie rytmów jazzowych z technikami kontrapunktycznymi, w tym fugą. Przypadki te ilustrują, jak kategoria „spirituals" — wyjściowo głęboko zakorzeniona w konkretnym doświadczeniu historycznym — stała się z czasem ponadkulturowym punktem odniesienia dla poszukiwań na styku sacrum, ekspresji cielesnej i jazzowej rytmiki.