Gospel (wczesny)

Pod względem muzycznym wczesny gospel najczęściej operuje tonacją durową i opiera się na czterogłosowej harmonii nawiązującej do tradycji barbershop quartet, przy czym melodia prowadzona jest w głosie najwyższym. Czarną muzykę gospelową wyróżniają ponadto improwizowane fragmenty recytatywne, śpiew melizmatyczny oraz niezwykle swobodna ekspresja wokalna. Nurt White Gospel natomiast charakteryzuje się śpiewem a cappella, modalnością i techniką call and response. Różnica między wczesnym gospelem a spirituals polega przede wszystkim na tym, że spirituals pozostały formą pierwotnej hymnodii ludowej, podczas gdy gospel w XX wieku przekształcił się w popularny gatunek komercyjny z artystami koncertującymi na całym świecie.

Do kluczowych twórców i wykonawców wczesnego gospel zalicza się: wielebnego C.A. Tindleya, kompozytora Thomasa A. Dorseya (autora Precious Lord, Take My Hand), kaznodzieję i śpiewaka wielebnego C.L. Franklina, światowej sławy Mahalia Jackson oraz Sister Rosettę Tharpe — artystkę wyróżniającą się grą na gitarze. Na pograniczu gospel i bluesa działał Blind Willie Johnson, którego twórczość klasyfikowana jest jako gospel blues z elementami moanings. Gospel wyrastał bezpośrednio ze spirituals i w dużej mierze zastąpił je jako żywa forma religijna, czerpiąc z ich repertuaru i etosu, lecz otwierając się jednocześnie na komercyjny obieg muzyki popularnej.

Korzenie wczesnego gospel sięgają ruchów przebudzeniowych XIX wieku, w których muzyka religijna stanowiła centralny element wspólnotowego doświadczenia wiary. Jak wskazuje Mark Levine, jazz wyewoluował w XIX wieku z różnorodnych źródeł afroamerykańskich, europejskich i latynoamerykańskich — wśród nich wymienia się wprost muzykę gospelową obok afrykańskich zawołań, field hollers, ring shouts i wpływów kubańskich. Wojciech K. Olszewski umieszcza gospel na początku ewolucyjnej linii gatunków wyrosłych ze zderzenia kultur afrykańskiej i anglosaskiej, rekonstruując ją jako: gospel — blues — rock'n'roll — jazz — pop. Diagram ewolucji form zawarty w materiałach o jazzie nowoorleańskim potwierdza ten schemat, wskazując, że gospel wyrósł bezpośrednio z negro spirituals, a z kolei na jego fundamencie ukształtowała się muzyka soul.

Kontekst społeczno-kulturowy wczesnego gospel jest nieodłącznie związany z sytuacją społeczności afroamerykańskich w Stanach Zjednoczonych: religia i wspólnotowy śpiew były jedną z niewielu autonomicznych przestrzeni ekspresji w warunkach segregacji rasowej i ekonomicznego wykluczenia. Ruch zielonoświątkowy odegrał szczególną rolę w popularyzacji gatunku: nagrania kazań i pieśni zielonoświątkowych na płytach w latach 20. XX wieku przyciągnęły uwagę szerszej, w tym białej, publiczności, co zapoczątkowało komercjalizację gospelu i jego stopniowe wyodrębnienie się jako samodzielnego gatunku rozrywkowego.

Po II wojnie światowej gospel — analogicznie do bluesa — wszedł w intensywną interakcję z jazzem, stając się jednym z fundamentów nowych nurtów. Ekspansja i rosnąca akceptacja gospelu, rhythm and bluesa oraz soulu w latach 50. XX wieku były bezpośrednią przyczyną wykształcenia się hard bopu. Funky jazz czerpał ze stylistyki gospelowej równolegle z bluesem, a soul w jazzie definiowany jest wprost jako „zeświecczenie muzyki gospelowej" — mieszanka gospelu i rhythm and bluesa. Wpływy gospel odcisnęły się na biogramach konkretnych muzyków jazzowych: Thelonious Monk na początku kariery akompaniował śpiewakom gospelowym, matka Maxa Roacha była śpiewaczką gospelową, wibrafoniście Miltowi Jacksonowi przypisuje się silne rodzinne tradycje gospelowe, a pianista Horace Silver czerpał inspirację z gospelu jako jeden z pionierów soul jazzu i funky jazzu. Charles Mingus z kolei łączył w swojej twórczości szeroki wachlarz stylów, wymieniając gospel na pierwszym miejscu wśród swoich źródeł.

Warto odnotować, że wewnątrz samego zjawiska gospel współistniały od początku dwa nurty o odmiennych korzeniach i estetyce: czarny gospel, z improwizacją, melizmatyką i intensywną ekspresją, oraz White Gospel, oparty na modalnoci, śpiewie a cappella i dialogicznej formie call and response czerpiącej z brytyjskiej tradycji hymnodycznej. To zróżnicowanie wskazuje, że „gospel wczesny" nie był monolitem, lecz przestrzenią spotkania różnych tradycji religijnych i etnicznych, które w XX wieku uległy komercyjnej konsolidacji pod wspólną nazwą gatunkową.