Duke Ellington

Edward Kennedy Ellington pochodził z waszyngtońskiej klasy średniej; był jedynakiem, synem lokaja. Gry na fortepianie uczył się od dziecka — pierwsze lekcje pobierał u Marietty Clinkscales, następnie u Ernesta Amosa i Henry'ego Granta. W wieku ok. 15 lat, zainspirowany pianistą Harveym Brooksem, postanowił poświęcić się muzyce zawodowo. W 1923 r., za namową Fatsa Wallera, przeniósł się do Harlemu. Wspólnie z perkusistą Sonnym Greerem i altowiosłaczem Ottonem Hardwickiem stworzył zespół The Washingtonians, którego faktycznym liderem stał się od 1924 r. Rezydentura w Cotton Clubie (1927–1931) zapewniła orkiestrze ekspozycję przez nagrania i transmisje radiowe, otwierając drogę do tournée po Anglii (1933) i Europie kontynentalnej (1939). Po przejściowym osłabieniu popularności Ellington powrócił triumfalnie na festiwalu w Newport w 1956 r., gdzie sześciominutowe solo Paula Gonsalvesa stało się legendą. Koncertował z orkiestrą na całym świecie aż do listopada 1973 r.; jego ostatni koncert odbył się we francuskim Breście.

Kluczową rolę w historii orkiestry odegrali wybitni soliści: trębacz Bubber Miley (twórca techniki growl), puzonista „Tricky Sam" Nanton, saksofonista altowy Johnny Hodges, trębacz Cootie Williams, klarnecista Barney Bigard, saksofonista tenorowy Ben Webster, puzonista Juan Tizol i rewolucyjny basista Jimmy Blanton. Od końca lat 30. nieocenionym współpracownikiem był kompozytor i pianista Billy Strayhorn (1915–1967), autor Take the "A" Train (1941), Lush Life, Chelsea Bridge i Passion Flower. W pierwszych latach 60. Ellington nagrał również w mniejszych składach z Charlesem Mingusem i Maxem Roachem.

Wkład Ellingtona w jazz orkiestrowy jest trudny do przecenienia. W 1932 r. jako pierwszy użył słowa „swing" w tytule kompozycji — It Don't Mean a Thing (If It Ain't Got That Swing) — potwierdzając centralne znaczenie swingowania w muzyce jazzowej. Rozwinął dłuższe formy koncertowe (suity, rapsodię, dzieła sakralne), wyprzedzając pod względem harmonicznym epokę bebopu. Jako pierwszy potraktował też głos kobiecy jak równoprawną barwę instrumentalną.

Kluczowe nagrania z komentarzem:

• Mood Indigo (1930) — liryczna miniatura, jedna z pierwszych kompozycji przynoszących Ellingtonowi międzynarodowe uznanie.
• It Don't Mean a Thing (If It Ain't Got That Swing) (1932) — historyczny tytuł, w którym po raz pierwszy użyto słowa „swing"; pierwsza nagrała go wokalistka Ivie Anderson.
• Ko-Ko (1940) — dwunastotaktowy blues molowy, uznawany za szczytowe osiągnięcie orkiestry w nagraniach.
• Black, Brown and Beige (1943) — epicki poemat o historii Afroamerykanów, wykonany po raz pierwszy w całości 23 stycznia 1943 r. w Carnegie Hall.
• Diminuendo in Blue and Crescendo in Blue (1937/1956) — nagranie festiwalu w Newport, w którym solo Gonsalvesa zapoczątkowało renesans kariery Ellingtona.

Styl Ellingtona jako pianisty był celowo powściągliwy: Billy Strayhorn opisywał go słowami „Ellington gra na fortepianie, ale jego prawdziwym instrumentem jest orkiestra". Grał elegancko, z „surowym, niezdobnym uderzeniem" (Luca Cerchiari: „unadorned touch"), którego faktury budziły skojarzenia z francuskim impresjonizmem. Preferował wyszukane, rzadkie akordy — często brzmiące orientalnie lub „arabsko" — które służyły przede wszystkim dyktowaniu teamowi nastroju i tempa. Wcześnie opanował elementy stylu stride, lecz szybko wykroczył poza nie ku bardziej wyrafinowanej logice harmonicznej, wyprzedzającej kierunek, który jazz obierze w epoce bebopu.

Fundamentem brzmienia orkiestry we wczesnym okresie był tzw. „jungle sound" — efekty growl i warczenie przy użyciu tłumików (plunger mute, wa-wa mute) stosowanych przez Bubbera Mileya i „Tricky Sama" Nantona. Technika ta stworzyła unikatowy, niepowtarzalny świat dźwiękowy, nienaruszalnie kojarzony z Cotton Clubem i harlemskim jazzem końca lat 20. Z czasem „jungle sound" ustąpił miejsca bardziej wyrafinowanym barwom, lecz zasada personalizacji partii pozostała niezmienna przez całą karierę: Ellington pisał pod konkretnych muzyków, uwzględniając ich indywidualne brzmienie i możliwości techniczne (np. Concerto for Cootie dla Cootiega Williamsa, Clarinet Lament dla Barneya Bigarda, Jeep's Blues dla Johnny'ego Hodgesa). Laurent Cugny, opierając się na badaniach Johna Howlanda, zauważa, że część wczesnego rozwoju Ellingtona polegała na przyswojeniu, ekspansji i ostatecznym przekroczeniu formalnego modelu aranżacji popularnego wśród jego białych rówieśników.

Ewolucja stylu przebiega wyraźnymi etapami. Lata 20. to eksperyment z jungle sound i hot jazzem harlemskim. Lata 30. i 40. przynoszą dojrzałość kompozytorską: arcydzieła Ko-Ko, Cotton Tail, In a Mellotone, Concerto for Cootie oraz pierwsze rozbudowane formy — Reminiscing in Tempo (1935) i Black, Brown and Beige (1943). Lata 50. i 60. to czas suitowy (Such Sweet Thunder — szekspirowska, Far East Suite, Toot Suite, Goutelas Suite) i Koncertów Sakralnych (1965, 1968, 1973). Ellington konsekwentnie przełamywał standardowe ograniczenia formatu 78 rpm, poszukując rozszerzonej formy — czego wczesnym świadectwem jest czteropłytowa Creole Rhapsody (1931).

Ellington miał bezpośredni wpływ na kształtowanie się bebopu: Dizzy Gillespie odbył epizod w jego zespole w 1943 r., a Max Roach zastępował Sonny'ego Greera już w 1942 r. Charles Mingus traktował Ellingtona jako najwyższe kryterium twórcze, choć pod względem harmoniki i palety brzmień poszedł znacznie dalej. Thelonious Monk był przywoływany jako kompozytor porównywalny z Ellingtonem w skali XX wieku. Wśród pianistów Danilo Pérez wskazywał go jako jedno z najważniejszych źródeł inspiracji harmonicznej. Mentor Ellingtona, skrzypek William Cook — uczeń Antonína Dvořáka — zaszczepił w nim szacunek do tradycji europejskiej, co zaowocowało późniejszymi aranżacjami kompozycji Edvarda Griega i Piotra Czajkowskiego oraz oryginalną orkiestrową wersją Autumn Leaves (1957).

Ellington nigdy nie aprobował słowa „jazz" jako określenia swojej muzyki — wolał mówić o „muzyce Czarnych" (Negro music) lub po prostu „muzyce amerykańskiej" (American music). Ta postawa była wyrazem szerszej strategii artystycznej: przekonania, że jego twórczość zasługuje na traktowanie jako poważna sztuka, nie tylko rozrywka. Cel osiągnął — 8 lipca 1973 r. prezydent Francji Georges Pompidou odznaczył go Legią Honorową jako najwyżej uhonorowanego przez Francję amerykańskiego kompozytora. W chwili śmierci Ellington pozostawił ok. 100 tysięcy stron nieopublikowanych partytur; po nim orkiestrę przejął syn Mercer Ellington.

Uwaga dotycząca daty śmierci: większość źródeł (Schmidt, Doerschuk, Davis, Hasse) zgodnie podaje rok 1974; jedynie Martin Williams w The Smithsonian Collection of Classic Jazz wymienia rok 1975, co należy uznać za błąd edytorski lub błąd w wyciągu.