Pentatonika hirajoshi to pięciodźwiękowa skala wywodząca się z japońskiej muzyki instrumentalnej, a konkretnie ze strojenia tradycyjnego instrumentu strunowego — koto. Do jazzu trafiła przede wszystkim za sprawą Johna Coltrane'a i McCoya Tynera. Brzmi egzotycznie i wyraźnie „japońsko" dzięki charakterystycznemu zestawieniu półtonów i dużych skoków interwałowych. Uwaga terminologiczna: różne podręczniki jazzowe rozumieją słowo „hirajoshi" nieco inaczej — poniżej opisujemy oba spotykane warianty. Najprostszy przykład wariantu z podręcznika Jazzology to zbiór dźwięków A – B – C – E – F. W praktyce jazzowej najczęściej stosuje się ją nad akordami z zawieszoną kwartą i obniżoną noną (sus♭9), czyli w miejscach o dużym napięciu harmonicznym, szukających niezwykłego kolorytu.
Dwa najważniejsze podręczniki jazzowe traktują pojęcie „hirajoshi" różnie, dlatego warto oba warianty zestawić obok siebie.
Wariant 1 — skala In-sen (Mark Levine, s. 213–214)
Levine nie używa terminu „hirajoshi", lecz opisuje pokrewną, opartą na muzyce japońskiej skalę In-sen. Jej wzór interwałowy to: półton, tercja wielka, cały ton, tercja mała. Od dźwięku E daje to: E – F – A – B – D. Levine zaznacza, że In-sen nie jest technicznie skalą muzyczną, lecz strojem koto.
Wariant 2 — Jazzology (Rawlins/Bahha, s. 34)
Rawlins i Bahha rozróżniają dwa odrębne układy:
| Nazwa | Przykład od podanego dźwięku | Dźwięki | |---|---|---| | Hirajoshi | od A | A – B – C – E – F | | Japanese | od C | C – D♭ – F – G – A♭ |
Obie figurują w tej samej kategorii „skal egzotycznych" stosowanych w improwizacji jazzowej, bez bliższego opisu relacji akord-skala.
Relacja akord-skala (wg Levine'a)
Skala In-sen daje się zastosować nad akordami wywodzącymi się zarówno z gamy durowej, jak i molowej melodycznej. Najczęstsze i najbardziej charakterystyczne zastosowanie to akordy sus♭9 — przykładowo skala E In-sen świetnie pasuje do akordu Esus♭9. Levine wskazuje też na wewnętrzne powiązania: zestaw dźwięków E In-sen pojawia się naturalnie na trzecim stopniu gamy C-dur oraz na drugim stopniu gamy D molowej melodycznej.
Przykład z repertuaru
Pianista Kenny Barron gra skalę In-sen w pierwszych taktach swojej kompozycji „Golden Lotus".
Korzenie historyczne
Źródłem nazwy jest japoński system strojenia koto zwany hira-jōshi. Jego wynalezienie przypisuje się japońskiemu kompozytorowi i wirtuozowi działającemu pod pseudonimem Yatuhasi (Yatsuhashi) Kengyō (ok. 1614–1685), co odnotowuje New Grove Dictionary of Music and Musicians w haśle autorstwa Yosihiko Tokumaru: „The invention of a new koto tuning system called hira-jōshi, which includes half steps, is attributed to Yatuhasi." Nowy system strojenia — obejmujący półtony, czego starsze stroje unikały — pozwolił Yatuhasiemu skomponować zbiór 13 utworów na koto zwanych koto kumiuta (m.in. Huki, Kiritubo, Kokorozukusi, Suma, Yuki no asita do tekstów Lorda Naito z Iwaki). Stały się one rdzeniem tradycji sōkyoku oraz jiuta, odcinając się tym samym od starszej tradycji tsukushi-goto z jej konotacjami dworskiej muzyki gagaku.
Wprowadzenie do jazzu
Levine przypisuje introdukcję tej skali do jazzu Johnowi Coltrane'owi i McCoy Tynerowi: „One that is often played is the In-sen scale, first introduced into jazz by John Coltrane and McCoy Tyner..." (s. 213). Obaj muzycy kojarzeni są z modalnym, kolorystycznym podejściem do harmonii, w którym skale egzotyczne służą nie tyle do opisywania funkcji akordowych, ile do budowania charakterystycznego nastroju brzmienia.
Problem terminologiczny i rozbieżności między źródłami
Wyciągi ujawniają brak konsensusu w literaturze co do nazewnictwa i budowy tej skali. Levine posługuje się wyłącznie terminem In-sen i zaznacza, że jest to właściwie strój koto, nie skala muzyczna w europejskim sensie. Rawlins i Bahha natomiast traktują „Hirajoshi" i „Japanese" jako dwie różne skale pięciodźwiękowe, nie utożsamiając żadnej z nich wprost z In-sen Levine'a. Porównując konkretne dźwięki: wariant Hirajoshi według Jazzology (A – B – C – E – F) różni się od In-sen Levine'a (E – F – A – B – D) — choć oba zawierają te same pięć klas dźwiękowych, ich punkt wyjścia i nazewnictwo są inne. Praktyk-improwizator powinien więc sprawdzać, którą konkretną budowę ma na myśli dane źródło, zanim zastosuje zalecenie akord-skala.
Zastosowanie praktyczne i pułapki
Skala sprawdza się przede wszystkim w kontekście akordów sus♭9, gdzie jej specyficzny układ interwałowy — duże skoki tercjowe przedzielone półtonami — tworzy napięcie trudne do uzyskania skalami diatonicznymi. Ponieważ In-sen/Hirajoshi jest podzbiorem dźwięków gamy durowej i molowej melodycznej, improwizator może swobodnie przechodzić między tą skalą a pełnymi skalami macierzystymi bez kolizji harmonicznej. Pułapką jest jednak schematyczne stosowanie gotowego wzoru pięciu nut bez uwzględnienia kontekstu rytmicznego i artykulacyjnego — w muzyce japońskiej frazy na koto budowane są inaczej niż jazzowe linie. Levine cytuje, że „unusual interval pattern" skali jest jej najważniejszą cechą charakterystyczną, co sugeruje, że jej siła leży w kolorycie, nie w funkcjonalności prowadzenia głosów.
Źródła
- English jazz sources — Mark Levine, The Jazz Theory Book, s. 213–214 — budowa skali In-sen, wzór interwałowy, relacja z akordami sus♭9, powiązania z gamą durową i molową melodyczną, przykład Kenny Barron „Golden Lotus", cytaty dot. Coltrane'a i Tynera, nota o koto.
- English jazz sources — Robert Rawlins, Nor Eddine Bahha, Jazzology, s. 34 — zestawienie skal egzotycznych, oddzielne hasła „Hirajoshi" (A–B–C–E–F) i „Japanese" (C–D♭–F–G–A♭).
- English jazz sources — New Grove Dictionary of Music and Musicians, hasło „Y" (Yosihiko Tokumaru) — atrybucja hira-jōshi Yatuhasiemu Kengyō (ok. 1614–1685), kontekst tradycji sōkyoku, jiuta i koto kumiuta.