Metrum 5/4 to metrum nieregularne, w którym każdy takt zawiera pięć ćwierćnut. Ponieważ pięć nie dzieli się na dwie równe połowy, takt naturalnie grupuje się jako 2+3 lub 3+2 — czyli dwójka i trójka ułożone naprzemiennie. Dla ucha przyzwyczajonego do regularnych metrów 4/4 czy 3/4 brzmi to początkowo niepokojąco, ale przy wielokrotnym słuchaniu staje się rozpoznawalnym, wciągającym rytmem. Najbardziej słynnym przykładem użycia tego metrum w jazzie jest utwór Take Five, skomponowany przez saksofonistę altowego Paula Desmonda i nagrany przez The Dave Brubeck Quartet na albumie Time Out (1959). Właśnie ta płyta przyniosła metrowi 5/4 szeroką popularność wśród słuchaczy jazzu. W Jazzology Rawlinsa i Bahhy Take Five pojawia się ponadto jako modelowy przykład zastosowania techniki ostinato — nieustannie powtarzanego motywu rytmiczno-harmonicznego.
Budowa taktu pięciodzielnego. Metrum 5/4 należy do grupy metrów nieregularnych (irregular meter). Zgodnie z definicją Dariusza Terefenki, górna cyfra oznacznika metrum wskazuje liczbę jednostek metrycznych w takcie, dolna zaś — ich wartość rytmiczną. Pięciodzielność taktu uniemożliwia jego symetryczny podział na równe połowy, co The New Grove Dictionary charakteryzuje jako zjawisko „psychologicznie niepokojące" w równym stopniu co następstwo pięciu nieakcentowanych uderzeń z rzędu. Naturalną konsekwencją jest podział na grupy 2+3 lub 3+2 — obie konfiguracje spotykane są w praktyce wykonawczej.
Album Time Out (1959) jako laboratorium metryczne. The Dave Brubeck Quartet w składzie: Dave Brubeck (fortepian), Paul Desmond (saksofon altowy), Eugene Wright (kontrabas) i Joe Morello (perkusja) — nagrał album będący konsekwentnym eksperymentem z metrami rzadko stosowanymi w jazzie. Time Out stał się pierwszym albumem jazzowym sprzedanym w nakładzie miliona egzemplarzy, mimo początkowo negatywnej opinii krytyków. Oprócz Take Five (5/4) płyta oraz szersza twórczość kwartetu obejmowała:
| Utwór | Metrum | |---|---| | Take Five | 5/4 | | Pick Up Sticks | 6/4 | | Unsquare Dance | 7/4 | | Blue Rondo à la Turk | 9/8 | | World's Fair | 13/4 |
Take Five w analizie harmonicznej. W Jazzology takty 23–24 Take Five — sekwencja | A♭m7 D♭7 | Fm7 B♭7 | — posłużyły jako ilustracja techniki budowania napięcia przez ciąg przylegających, nierozwiązanych akordów ii-V. Autorzy podkreślają, że seria nierozwiązanych dominant lub progresji ii-V wytwarza w przebiegu harmonicznym efekt oczekiwania i zawieszenia.
Historyczny rodowód metrum pięciodzielnego. The New Grove Dictionary (hasło Quintuple time) wskazuje, że metrum pięciodzielne było przez długi czas osobliwością i rzadkością muzyki zachodniej właśnie dlatego, że jego nieregularność wymykała się naturalnej symetrii fraz. Pojawiało się jednak jako demonstracja kunsztu technicznego — stosowali je m.in. Tye, Correa de Arauxo i Reicha. W innym charakterze sięgali po nie Händel, Wagner, Rachmaninow i Holst, traktując pięciodzielność jako narzędzie nastroju: niepokoju lub niezwykłej ekscytacji. Słownik odnotowuje, że naturalny niepokój towarzyszący temu metrum można złagodzić przez stosowanie regularnych, dwutaktowych fraz — technika ta jest wyraźnie słyszalna właśnie w Take Five, gdzie ostinato perkusyjne i basowe tworzy stabilną, przewidywalną ramę.
Muzyka ludowa jako pomost. The New Grove Dictionary zwraca uwagę na istotny kanał transmisji: metrum pięciodzielne jest zjawiskiem powszechnym w muzyce ludowej Europy Wschodniej. Ten ludowy rodowód sprawił, że na takt pięciodzielny otworzyli się chętnie kompozytorzy początku XX wieku czerpiący inspirację z muzyki tradycyjnej. W szerszej perspektywie historycznej całkowity spadek dominacji regularnych form metrycznych w muzyce nowszej sprawił, że obecność 5/4 przestała być zjawiskiem nadzwyczajnym.
Kontekst post-bopu i harmonia modalna. Terefenko wymienia Time Out Brubecka w grupie nagrań epoki post-bop, w których muzycy zaczęli stosować dominanty wtrącone, zapożyczenia modalne i inne środki harmoniczne w obrębie progresji II-V-I. Eksperymenty metryczne kwartetu wpisują się zatem w szerszy projekt poszerzania języka jazzowego — nie tylko pod względem harmonicznym, ale i rytmicznym. Warto odnotować, że Terefenko przypisuje inicjatywę harmonicznych transformacji tej epoki tak Brubeckowi, jak i Milesowi Davisowi, Horace'owi Silverowi oraz Lennniemu Tristano.
Ostinato jako technika radzenia sobie z metrum. Rawlins i Bahha w Jazzology wskazują, że ostinato — stale powtarzany motyw — należy stosować rozważnie, gdyż jego nadużycie prowadzi do monotonii. Fakt, że Take Five figuruje w ich zestawieniu obok So What, A Night in Tunisia, Maiden Voyage i Cantaloupe Island, sugeruje, że zastosowanie ostinato w metrze nieregularnym pełni podwójną funkcję: kotwicy rytmicznej dla wykonawców i słuchaczy oraz generatora nastroju charakterystycznego dla każdego z tych utworów. Ćwiczenia rytmiczne w 5/4 zamieszczone przez Terefenkę w Aneksie A jego podręcznika potwierdzają, że opanowanie idiomatycznej rytmiki w tym metrum wymaga systematycznego treningu — metrum to jest traktowane jako pełnoprawny, choć wymagający składnik jazzowego warsztatu.
Do odsłuchania
Źródła
- Teoria jazzu: od podstaw do poziomu zaawansowanego, Dariusz Terefenko (s. 24, 55, 109, 120) — definicja metrum nieregularnego, ćwiczenia rytmiczne w 5/4, wzmianka o Time Out w kontekście harmonii post-bopu.
- Cool jazz i West Coast Jazz (cool-jazz.pdf, slajdy 48–50, 53) — charakterystyka eksperymentów metrycznych Brubecka, skład kwartetu, album Time Out 1959, lista metrów eksperymentalnych, sukces sprzedażowy płyty.
- The New Grove Dictionary of Music and Musicians, hasło Quintuple time — definicja, podział 2+3 / 3+2, historia użycia w muzyce zachodniej, związek z muzyką ludową Europy Wschodniej.
- Jazzology, Robert Rawlins i Nor Eddine Bahha (s. 47, 132) — Take Five jako przykład ostinato oraz nierozwiązanych progresji ii-V (takty 23–24:
| A♭m7 D♭7 | Fm7 B♭7 |).