Metrum nieregularne (nazywane też asymetrycznym lub nieparzystym) to takie, w którym górna cyfra oznaczenia taktowego nie daje się podzielić równo na grupy dwójkowe ani trójkowe. Zamiast równych pulsacji słuchacz odczuwa wyraźną „nierówność" — takt jakby „kuleje" w porównaniu z popularnym metrum 4/4 czy 3/4. Przykładem jest metrum 7/4, w którym siedem ćwierćnut układa się w takt, który można odczuć jako grupę trzech i czterech uderzeń (lub czterech i trzech). Podobnie działają metra takie jak 9/8 czy 11/4. W jazzie ze stosowaniem takich metrum kojarzony jest przede wszystkim pianista Dave Brubeck, którego kwartet nagrał album Time Out (1959) zawierający m.in. Unsquare Dance w metrum 7/4 oraz Blue Rondo à la Turk w 9/8. Dla muzyków grających i słuchaczy przyzwyczajonych do „równego" rytmu metra nieparzyste brzmią świeżo i zaskakująco.
Dariusz Terefenko wyróżnia trzy rodzaje metrum: proste (simple), złożone (compound) i nieregularne (irregular). W metrum nieregularnym górna cyfra wskazuje liczbę jednostek metrycznych w takcie, dolna zaś ich wartość. W metrum złożonym górna cyfra przedstawia liczbę jednostek rytmicznych w takcie, a dolna oznacza ich wartość.
Franciszek Wesołowski opisuje metra nieparzyste jako takty składające się z taktów prostych o różnej miarze. Takty siedmioczęściowe mogą posiadać następujące ugrupowanie: 3+4 albo 4+3, a także bardziej rozbudowane warianty: 2+2+3, 3+2+2 lub 2+3+2. Wesołowski wymienia również metra jedenastoczęściowe (np. 11/4). W notacji graficznej podział wewnętrzny jest często odzwierciedlany wprost w zapisie, co ułatwia wykonawcom orientację w przebiegu rytmicznym.
W kontekście cool jazzu jako przykłady zastosowania metrów nieparzystych wymieniane są kompozycje Dave'a Brubecka:
| Utwór | Metrum | |---|---| | Unsquare Dance | 7/4 | | Blue Rondo à la Turk | 9/8 | | Pick Up Sticks | 6/4 | | World's Fair | 13/4 |
Kilka z tych kompozycji ukazało się na albumie Time Out (1959) The Dave Brubeck Quartet. Stosowanie zmiennych lub złożonych metrów wymieniane jest jako jedna z cech charakterystycznych estetyki cool jazzu.
Wesołowski podaje jako przykłady metrów nieparzystych w muzyce poważnej Etiudy rytmiczne B. Martinu, Słopiewnie i pieśń Nikczemny szpak K. Szymanowskiego oraz Święto wiosny I. Strawińskiego.
Terminologia stosowana w dostępnych źródłach nie jest jednolita. Terefenko używa określenia „metrum nieregularne" (irregular meter), podczas gdy Wesołowski mówi o „taktach nieregularnych" i opisuje ich budowę jako sumę taktów prostych o różnej miarze — perspektywa czysto klasyczna, bez odniesień do jazzu. Żadne z konsultowanych źródeł podręcznikowych (ani Terefenko, ani Wesołowski, ani Levine) nie omawia wprost metrów nieparzystych w kontekście improwizacji jazzowej, frazowania ani technik towarzyszenia (comping) w nierównych metrach.
Podział wewnętrzny taktu jest kluczowy dla praktyki wykonawczej. Wesołowski wskazuje, że takt siedmioczęściowy realizowany jako 3+4 brzmi inaczej niż ten sam takt w układzie 4+3 — pomimo identycznej liczby uderzeń zmienia się poczucie „ciężkości" kolejnych grup. Wariant 2+2+3 daje z kolei efekt bliższy metrycznej nieregularności niż prostemu przesunięciu akcentu. Notacja graficzna odzwierciedlająca podział wewnętrzny (np. łuki grupujące nuty lub podwójne oznaczenia taktowe) jest w klasycznej tradycji zalecana jako pomoc dla wykonawców.
Źródła slajdowe dotyczące cool jazzu sygnalizują, że innowacje rytmiczne Brubecka — określone jako „zmienne lub złożone metra" oraz „nietypowe metra" — były jedną z cech odróżniających ten nurt od bardziej zachowawczych stylistyk. Album Time Out (1959) jest tu przytaczany jako punkt odniesienia. Warto odnotować, że żadne z przeanalizowanych źródeł nie omawia w tym kontekście innych artystów często kojarzonych z tą tematyką (Don Ellis, Mahavishnu Orchestra) — ich ewentualną rolę należałoby weryfikować w oparciu o źródła spoza niniejszego opracowania.
Zagadnienia bezpośrednio związane z metrami nieregularnymi w jazzie, takie jak: techniki frazowania, organizacja improwizacji, relacja do polirytmii i hemioli, specyfika compu oraz walking basu w metrach asymetrycznych — nie są omówione w żadnym z konsultowanych źródeł i zostały pominięte zgodnie z zasadami niniejszej encyklopedii.
Do odsłuchania
Źródła
- Teoria jazzu i aranżacji (Dariusz Terefenko, s. 55) — definicja i klasyfikacja metrum prostego, złożonego i nieregularnego; cytaty dotyczące oznaczenia taktowego.
- Teoria jazzu i aranżacji (Franciszek Wesołowski, s. 70) — budowa taktów siedmioczęściowych i jedenastoczęściowych, warianty podziału (3+4, 4+3, 2+2+3 itd.), przykłady z muzyki poważnej (Martinu, Szymanowski, Strawiński).
- English jazz sources (materiały slajdowe cool-jazz.pdf, slajdy 4 i 48) — Dave Brubeck i metrum nieparzyste jako cecha estetyki cool jazzu; tytuły i metra kompozycji z albumu Time Out (1959).