Jazz waltz to utwór jazzowy napisany w metrum 3/4 — tak jak klasyczny walc, lecz z charakterystyczną dla jazzu swingową artykulacją ósemek. Podstawowa różnica w stosunku do europejskiego walca tanecznego tkwi właśnie w tym swingu: zamiast równych ósemek gramy je z "kołysaniem" typowym dla jazzu. Przykładem jest "Bluesette" Tootsa Thielemansa — jeden z najbardziej znanych standardów w tym metrum. Do popularnych jazz waltzów zaliczają się także "Footprints" Wayne'a Shortera, "Jitterbug Waltz" Fatsa Wallera oraz "Someday My Prince Will Come". Metrum 3/4 nie wytwarza mocnego pulsu na 2. i 4. miarze, który jest znakiem rozpoznawczym standardowego jazzowego czasu parzystego (common time) — to nadaje walcom jazzowym ich charakterystyczną, bardziej swobodną atmosferę.
Swingowe ósemki jako wyznacznik gatunku. Dariusz Terefenko precyzuje: w kompozycjach jazzowych na 3/4 ósemki są swingujące, podczas gdy w latynoskich kompozycjach na to samo metrum — na przykład w rytmie bembe — wykonuje się je równo. Ta jedna właściwość wykonawcza odróżnia jazz waltz od powierzchownie podobnych gatunków.
Forma blues waltz. Mark Levine wyróżnia podgatunek "blues waltz" (walc bluesowy), który typowo liczy 24 takty — dwa razy tyle co tradycyjny dwunastotaktowy blues. Większa przestrzeń harmoniczna pozwala na szerszą różnorodność zmian akordowych. Levine wymienia jako modelowe przykłady: "Bluesette" (Toots Thielemans), "Footprints" (Wayne Shorter) oraz "Tyrone" (Larry Young). Lee Morgan w "Gary's Notebook" połączył blues molowy z formą walcową, tworząc "minorowy blues waltz".
Rola sekcji rytmicznej i voicings. Według Rawlinsa i Bahhy, brak silnego pulsu metrycznego na 2. i 4. miarze sprawia, że w jazz waltzach szczególnie dobrze sprawdzają się tzw. fragment voicings — niepełne, trzydźwiękowe układy akordów o słabym i niejednoznacznym brzmieniu. Podręcznik Jazzology zawiera osobną sekcję "Jazz Waltz Comping Rhythms" z przykładami rytmów akompaniamentu dla sekcji rytmicznej, w których zapis notacyjny wskazuje na swingowe traktowanie ósemek (dwie ósemki jako odpowiednik ćwierćnuty i ósemki w trioli).
Wybrane standardy i ich konteksty:
| Tytuł | Autor | Kontekst w źródłach | |---|---|---| | "Bluesette" | Toots Thielemans | klasyczny 24-taktowy blues waltz | | "Footprints" | Wayne Shorter | 24-taktowy blues waltz | | "Tyrone" | Larry Young | 24-taktowy blues waltz | | "Gary's Notebook" | Lee Morgan | minorowy blues waltz | | "Jitterbug Waltz" | Fats Waller | jazz waltz (wzmianka) | | "Someday My Prince Will Come" | — | przykład formy ABC w 3/4 | | "My Favorite Things" | — | harmonia modalna / quartal voicings w 3/4 | | "Waltz for Debby" | — | analiza w Jazzology | | "Joshua" | Victor Feldman | tylko mostek (pierwsze 4 takty) w 3/4 |
Pokrewieństwo z klasycznym walcem — niuans interpretacyjny. Wojciech K. Olszewski, porównując dwie tradycyjne odmiany walca europejskiego, zwraca uwagę, że powolny i dostojny walc angielski jest "w klimacie bliższy walcowi jazzowemu" niż wiedeński. Osobno wskazuje, że specyficzne, nienotowalne dokładnie "kołysanie" walca wiedeńskiego — gdzie drugą miarę gra się z wyprzedzeniem — wymaga rzadkiej umiejętności "danej niewielu specjalistom", którą sam przyrównuje do jazzowego "czucia swingu". Obserwacja ta sugeruje głębsze pokrewieństwo tych tradycji wykonawczych niż wynikałoby z samej różnicy w metrum czy gatunku.
Fragment voicings jako narzędzie stylistyczne. Brak nacisku metrycznego na 2 i 4 nie jest jedynie ograniczeniem — Rawlins i Bahha traktują go jako przestrzeń, którą można świadomie zagospodarować. Fragment voicings, ze swoim "słabym i niejednoznacznym brzmieniem", w metrum parzystym mogą brzmieć niekompletnie, natomiast w 3/4 wpisują się organicznie w ogólny charakter zawieszenia i płynności. To praktyczna wskazówka dla pianistów i gitarzystów: oszczędniejsze, mniej zdecydowane voicings mogą być w jazz waltzach wyborem estetycznym, nie kompromisem.
Blues waltz jako odrębna forma. Levine'owskie rozróżnienie między jazz waltzem a blues waltzem wskazuje na to, że 24-taktowa forma nie jest po prostu "podwojonym bluesem" — "większa przestrzeń pozwala na szerszą różnorodność harmoniczną". Kompozytorzy tacy jak Shorter ("Footprints") i Young ("Tyrone") wykorzystali tę przestrzeń w bardzo różny sposób, co czyni blues waltz formatem o dużym potencjale harmonicznym, a nie jedynie wariantem metrycznym klasycznej formy.
Metrum 3/4 jako element hybrydyczny. Levine odnotowuje, że metrum 3/4 może pojawiać się wewnątrz utworu tylko przez kilka taktów — jak w "Joshua" Victora Feldmana, gdzie jedynie pierwsze cztery takty mostka są w 3/4. Wskazuje to, że "bycie jazz waltzem" nie musi oznaczać jednolitości metrycznej całego utworu; granica między jazz waltzem a kompozycją z wstawką trójdzielną jest sprawą kontekstu i skali zastosowania.
Uwaga: Źródła nie zawierają informacji o historycznym rodowodzie jazz waltza ani o tym, kiedy i przez kogo gatunek ten został wprowadzony do repertuaru jazzowego. Pojawienie się słowa "waltz" w tytule "Kathy's Waltz" na albumie Time Out Dave'a Brubeck Quartet (1959) zostało odnotowane w źródłach jedynie jako fakt bibliograficzny, bez szerszego komentarza dotyczącego roli Brubecka w kształtowaniu gatunku.
Do odsłuchania
Źródła
- Teoria jazzu i aranżacji — Dariusz Terefenko (s. 68, 72): definicja swingowych ósemek w 3/4 vs. bembe, przykład "Bluesette"; Wojciech K. Olszewski (s. 139): porównanie walca angielskiego z jazzowym, analogia swingu i kołysania wiedeńskiego.
- English jazz sources — Mark Levine, The Jazz Theory Book (s. 225–226, 387): definicja i forma blues waltza (24 takty), przykłady "Footprints", "Bluesette", "Tyrone", "Gary's Notebook", "Joshua" (mostek w 3/4).
- English jazz sources — Robert Rawlins, Nor Eddine Bahha, Jazzology (s. 86, 122): brak pulsu na 2 i 4 w 3/4, fragment voicings jako narzędzie stylistyczne, sekcja "Jazz Waltz Comping Rhythms", standardy "My Favorite Things", "Someday My Prince Will Come", "Waltz for Debby".